Maīs, heilig voedsel van de Maya's

Mario Coolen



"Dit is het begin van de schepping, toen werd besloten hoe het vlees van de mens moest worden gemaakt. Er kwamen vier dieren, die gele en witte maīskolven brachten. Uit deeg van de gele en witte maīs werden vlees en bloed gemaakt, uit maīs vormde de Schepper de eerste mensen."

Met deze woorden wordt in de Pop Wuj, het heilige boek van de Maya-indianen van Guatemala, de schepping van de eerste mensen verteld. Nadat eerdere pogingen om mensen te maken van aarde en hout zijn mislukt, brengt maīs uitkomst. Deeg van witte en gele maīs vormt de grondstof voor de eerste Maya's, vier mannen en vier vrouwen.

Zelden is in een scheppingsverhaal zo innig het verband gelegd tussen het eigen vlees en bloed en het dagelijkse voedsel dat levenskracht schenkt. De mens is wat hij eet: heilige maīs, die de Schepper in een allereerste begin tot leven boetseerde. En die in elke nieuwe cyclus van zaaien en oogsten verkwikkend voedsel verschaft. 'Tikaweex', 'gezaaide maīsplant' is in de taal van de Maya's het woord voor mens.

De mythen en rituelen van de Maya's rond het verbouwen van de maīs duiden op een wonderlijke samenhang tussen vakkundig boeren, goed gedrag en rechtgeaard geloof in de scheppende kracht van het kosmische geheel. Het verbouwen van de maīs is een gewijde handeling die herinnert aan de goddelijke oorsprong van de mens. In de omgang met de maīs wordt de sociale samenhang en de religieuze vitaliteit van de Mayagemeenschappen, oogst na oogst, op de proef gesteld.

Gebrek aan grond

Ondanks de aanval die met de Spaanse verovering werd geopend op de cultuur van de Maya's, zijn mythen en rituelen rond het verbouwen van de maīs blijven voortbestaan. Maar zijn eeuwenoude tradities in staat om de naar schatting zes miljoen Maya's die Guatemala momenteel telt, ook in de toekomst te verzekeren van de dagelijkse maīskoeken of tortilla's? Het antwoord op deze vraag moet steeds meer met een 'neen' worden beantwoord.

Op de eerste plaats is het gebrek aan voldoende landbouwgrond het grootste probleem van praktisch alle Maya's. Die situatie vormt de wrange erfenis van de grondroof die door de Spaanse kolonialisten werd ingezet. En die met de introductie van de grootschalige koffieproductie in de negentiende eeuw een hoogtepunt bereikte, toen Maya's beroofd werden van hun laatste gemeenschapsgronden. Door gebrek aan voldoende eigen grond trekken jaarlijks honderdduizenden Mayagezinnen vanuit het Guatemalteekse hoogland naar de koffie-, katoen- en suikerrietplantages aan de Zuidkust. In een moordend klimaat en gehuisvest in grote open schuren verrichten ze daar slecht betaalde en vaak levensgevaarlijke seizoenarbeid.

Maīs onder vuur

Maar niet alleen gebrek aan grond bedreigt het voortbestaan van de 'cultuur van de maīs' van de Maya's. Zeker zo gevaarlijk is een nieuw verschijnsel: de aanvoer van genetisch gemanipuleerde maīs vanuit de Verenigde Staten. In 2002 importeerde Guatemala voor 72 miljoen dollar aan maīs uit de VS, wat gelijk staat aan 50% van de nationale productie. Moderne landbouwmethoden en forse subsidies leiden ertoe dat in de VS de kostprijs van de maīs maar eenderde is van het door Mayaboeren verbouwde product.

Vertegenwoordigers van multinationals proberen op dit moment Mayaboeren ertoe te verleiden over te schakelen op genetisch gemanipuleerde maīs. Daarbij wordt vooral gewezen op de hogere opbrengst. Maar de zonnige verhalen van multinationals hebben voor de Maya's een sombere schaduwzijde. Op de eerste plaats dreigt door de nieuwe ontwikkelingen een biodiversiteit die in de loop van duizenden jaren werd opgebouwd (alleen al in Guatemala zijn er zo'n 600 variëteiten van maīs), verloren te gaan.
Daarnaast brengt overschakeling op genetisch gemanipuleerde maīs met zich mee dat boeren afhankelijk worden van door de multinationals geleverd zaaigoed. Omdat als gevolg van de genetische manipulatie de geoogste maīs niet opnieuw kan worden gezaaid.

Gebrek aan grond en de import van maīs uit de VS leiden ertoe dat een groeiend aantal Maya's wegtrekt van het platteland en werk zoekt in de hoofdstad. Dit proces wordt versterkt door de internationale koffiecrisis, die in Guatemala al zeker aan 300.000 seizoenarbeiders hun baan heeft gekost. Veel Maya's proberen de laatste jaren naar de VS te trekken, waar op dit moment al meer dan 10% van de bevolking van Guatemala verblijft. En zo leidt de zo geprezen vrije markt er toe dat producten als maīs onbeperkt van Noord naar Zuid worden verplaatst, terwijl Maya's als economische vluchtelingen illegaal van Zuid naar Noord proberen te trekken.

Nieuwe methoden, oude tradities

In toenemende mate komen Maya's in Guatemala in verzet tegen de onrechtvaardige grondverdeling en tegen handelsverhoudingen die hen in hun voortbestaan bedreigen. Een centrale rol daarbij vervult Conic, een nationaal platform van Mayagroepen en boerenorganisaties dat zich inzet voor recht op grond en eigen cultuur.

In de ogen van Conic vormt grond niet alleen de basis voor de productie van voedsel. In de omgang met de aarde en het verbouwen van de maīs ontstaan ook sociale verbanden en wordt de basis gelegd voor democratische verhoudingen tussen de gebruikers. In de band met de aarde is de cultuur en spiritualiteit van de Maya's geworteld. Immers, de aarde onderhoudt mens en dier niet alleen met voedsel, maar in de omgang met de aarde wordt het leven ook geestelijk vernieuwd.

Met moderne strijdmethoden als landbezettingen en demonstraties onderstreept Conic het recht op grond en een agrarisch beleid dat recht doet aan de Mayacultuur. En dat is uitermate riskant in een land waar de regering wordt gedomineerd door grootgrondbezitter. Maar Maya's weten zich sterk. Hun geestelijke leiders bidden en offeren onafgebroken in de nachten die voorafgaan aan belangrijke acties.
Eeuwenoude tradities zijn voor Maya's geen verleden tijd. Bij het verdedigen van de cultuur van de maīs en in de strijd om een waardig bestaan voeren zij als vanouds rituelen uit die het leven kracht en richting geven.

Mario Coolen
Mario Coolen is als theoloog verbonden aan de Interkerkelijke Ontwikkelingsorganisatie Solidaridad.
Van 1972 tot 1980 was hij werkzaam in Guatemala. Auteur van Hart voor de aarde, cultuur, spiritualiteit en mensenrechten van Maya's in Guatemala. 240 pag. 3e druk 2005.



home      stichting los niņos      de mensen erachter      projecten      foto's      nieuws uit guatemala      vrienden van los niņos      steun los niņos      informatie vrijwilligers      contact